Możesz zostać moim patronem/moją patronką: 
Przemoc w szkole a obowiązki pracowników oświaty
W polskim porządku prawnym dziecko ma prawo do ochrony przed przemocą, a każdy może żądać od władz publicznych ochrony dziecka przed krzywdzeniem.
Na poziomie szkoły przekłada się to na konkretne obowiązki:
– dyrektor ma ustawowy obowiązek wykonywania zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom podczas zajęć organizowanych przez szkołę,
– nauczyciele mają obowiązek dbać o bezpieczeństwo uczniów podczas zajęć organizowanych przez szkołę (to wynika z Karty Nauczyciela),
– szkoła ma obowiązek posiadać i stosować standardy ochrony małoletnich, czyli spisane procedury reagowania na krzywdzenie i zasady bezpiecznych relacji w placówce.
W praktyce oznacza to jedno: jeśli przemoc się dzieje, szkoła nie ma prawa czekać, aż samo minie. Musi działać.
Odpowiedzialność prawna szkoły za zaniechanie
Jeżeli szkoła nie reaguje adekwatnie (albo reaguje pozornie), wchodzą w grę trzy porządki odpowiedzialności: organizacyjny, cywilny i w skrajnych przypadkach także karny.
Odpowiedzialność organizacyjna i służbowa
– konsekwencje wobec dyrektora lub pracowników mogą wynikać z kontroli organu prowadzącego i nadzoru pedagogicznego;
– kluczowe jest, czy szkoła miała procedury i czy je stosowała, a nie tylko czy „coś powiedziała na zebraniu”.
Standardy ochrony małoletnich są dziś szczególnie ważnym „punktem kontrolnym”: brak wdrożenia albo brak działania zgodnie ze standardami może zostać potraktowany jako naruszenie obowiązków placówki.
Odpowiedzialność cywilna: odszkodowanie i zadośćuczynienie
Jeżeli dziecko doznało szkody (krzywdy psychicznej, uszczerbku na zdrowiu, strat materialnych), rodzice mogą kierować roszczenia cywilne przeciwko podmiotowi odpowiedzialnemu za funkcjonowanie szkoły. W praktyce często dotyczy to organu prowadzącego, bo to on odpowiada za warunki działania szkoły, w tym bezpieczne warunki nauki i opieki.
W sporach cywilnych kluczowe pytania brzmią:
– czy szkoła dochowała należytej staranności w nadzorze?
– czy reagowała niezwłocznie i adekwatnie?
– czy dokumentowała zdarzenia i działania?
– czy zapewniła realną ochronę ofierze, a nie tylko deklaracje?
Odpowiedzialność karna
Wątek karny pojawia się wtedy, gdy zachowania sprawcy wypełniają znamiona czynu zabronionego (np. uporczywe nękanie, groźby karalne, naruszenie nietykalności, znęcanie), a szkoła ma wiedzę o zdarzeniach i mimo to nie podejmuje działań, które są wymagane, by chronić dziecko. W takiej sytuacji odpowiedzialność karna dotyczy przede wszystkim sprawcy, ale zaniechania instytucji mogą stać się przedmiotem oceny, zwłaszcza gdy doszło do poważnej krzywdy. (Każdorazowo rozstrzygają to organy ścigania i sąd).
Skala zjawiska
– Badania IBE wskazywały wysokie rozpowszechnienie przemocy relacyjnej i werbalnej (m.in. obgadywanie, izolowanie, wyzywanie) w doświadczeniach uczniów
– W PISA 2018: 26% uczniów w Polsce deklarowało bycie dręczonym co najmniej kilka razy w miesiącu (średnia OECD: 23%)
– EU Kids Online (Polska) pokazuje istotny udział agresji elektronicznej, m.in. przesyłanie nieprzyjemnych wiadomości (8,7%) i wykluczanie z aktywności online (5,5%)
– W raporcie EU Kids Online wskazano też wskaźnik bycia ofiarą cyberbullyingu na poziomie 7,1% (porównanie fal badania)
Co szkoła powinna zrobić, żeby nie było „reakcji pozornej”
To jest zestaw minimum, które odróżnia szkołę działającą od szkoły, która ryzykuje odpowiedzialność za zaniechanie:
- natychmiast przerwać przemoc i odseparować sprawcę
- zapewnić bezpieczeństwo i wsparcie osobie krzywdzonej, w tym realizować plan bezpieczeństwa na przerwach i po lekcjach
- uruchomić procedurę wewnętrzną: wychowawca, pedagog/psycholog, dyrektor
- sporządzić rzetelną dokumentację: fakty, daty, świadkowie, podjęte działania, kontakt z rodzicami
- powiadomić rodziców ofiary i sprawcy
- zabezpieczyć dowody, szczególnie w cyberprzemocy (zrzuty ekranu, linki, daty)
- wdrożyć działania wobec sprawcy zgodnie ze statutem i standardami ochrony małoletnich
monitorować sytuację po interwencji, bo przemoc może zmienić formę z widocznej dla osób postronnych, na tę niewidoczną - w przypadkach poważnych lub noszących znamiona czynu zabronionego: rozważyć zawiadomienie właściwych służb i współpracę z instytucjami zewnętrznymi.
- koniecznie równolegle do działań szkoły powinno się proponować dziecku wsparcie psychologiczne (szkolne lub zewnętrzne), bo celem interwencji jest nie tylko zatrzymanie przemocy, lecz także ograniczenie szkód psychicznych.
W cyberprzemocy szkoła i rodzice mogą równolegle zgłaszać treści do administratorów platform w celu usunięcia materiału (dopiero po jego zabezpieczeniu), a w sytuacjach noszących znamiona przestępstwa (np. groźby karalne) rozważa się zawiadomienie policji. Sama prośba do sprawcy, by usunął obraźliwe treści, jest niewystarczająca, bo treść często krąży już w wielu kopiach.
Szkoła nie odpowiada za to, że problem pojawił się w placówce, ale odpowiada za to, co zrobiła, kiedy już o nim wiedziała, i czy realnie ochroniła dziecko.
Kluczowym standardem dobrej praktyki jest to, że szkoła nie przerzuca ciężaru dowodzenia na dziecko. Dziecko ma prawo przyjść do nauczyciela, wychowawcy, pedagoga lub dyrektora i powiedzieć, że dzieje się coś złego. Rolą dorosłych jest przyjąć zgłoszenie, zabezpieczyć fakty i uruchomić procedury, a nie sprawdzać, czy uczeń na pewno mówi prawdę i to w trybie przesłuchania.
