„Hamlet”, William Shakespeare – opracowanie i streszczenie

Autor

Autorem dramatu jest William Szekspir, czyli William Shakespeare. To jedno i to samo nazwisko, tylko zapisane w dwóch wersjach: spolszczonej i oryginalnej.

Jeśli w szkole masz odmieniać jego nazwisko w polskich przypadkach, możesz użyć tych form:

• mianownik: William Shakespeare
• dopełniacz: Williama Shakespeare’a
• celownik: Williamowi Shakespeare’owi
• biernik: Williama Shakespeare’a
• narzędnik: z Williamem Shakespeare’em
• miejscownik: o Williamie Shakespeare’ie

Tytuł

Najczęściej używa się skróconej nazwy „Hamlet”, ale angielski tytuł to: „The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark”. W polskich przekładach można spotkać tytuł „Hamlet, królewicz duński”, a czasem wariant „Hamlet, książę Danii”. Różnica wynika z tłumaczenia słowa „prince”: w polszczyźnie królewicz jednoznacznie oznacza syna króla, a Hamlet w dramacie jest właśnie synem zmarłego władcy, a nie samodzielnym monarchą. Z kolei słowo książę bywa kojarzone także z władcą księstwa, dlatego część tłumaczy wybiera królewicza, aby od razu jasno określić pozycję Hamleta w rodzinie królewskiej.

Rodzaj literacki

Rodzaj literacki „Hamleta” to dramat, czyli utwór przeznaczony do wystawienia na scenie. W dramacie nie ma narratora opowiadającego wydarzenia z zewnątrz, bo wszystko poznajemy bezpośrednio z tego, co mówią i robią bohaterowie: z dialogów, monologów oraz wskazówek scenicznych. W teatrze elżbietańskim, z którego wyrasta dramat Szekspira, zrezygnowano też z elementów typowych dla tragedii antycznej, na przykład z chóru. Zamiast chóru, który w antyku komentował zdarzenia i podpowiadał widzom interpretację, tę funkcję przejmują w „Hamlecie” same postacie: komentują, oceniają, wyjaśniają swoje decyzje i ujawniają emocje, zwłaszcza w monologach.

Gatunek literacki

Gatunek literacki „Hamleta” to tragedia, a dokładniej tragedia zemsty. Oznacza to, że akcję napędza zbrodnia, po której pojawia się obowiązek odwetu, ale najważniejsze stają się konsekwencje moralne: bohater musi zdecydować, czy i jak wymierzyć sprawiedliwość. Ten typ tragedii łączy się z tradycją tragedii senekańskiej, w której ważne są motyw zbrodni, napięcie etyczne, elementy grozy oraz wyraziste monologi ujawniające wewnętrzny konflikt postaci.

Data wydania

Utwór został ogłoszony drukiem po 1601 roku, a przed 1603 rokiem.

Epoka literacka

„Hamleta” najczęściej omawia się jako utwór renesansowy, ponieważ powstał w kulturze odrodzenia i skupia się na człowieku: jego rozumie, sumieniu, odpowiedzialności oraz kryzysie wartości. Równocześnie twórczość Szekspira bywa opisywana jako przejściowa, ponieważ w jego dramatach obok renesansowej refleksji pojawiają się elementy zapowiadające barokowy niepokój, silne kontrasty i poczucie pęknięcia dotychczasowej wizji świata.

Dla precyzji historycznej warto dopowiedzieć, że „Hamlet” należy do epoki elżbietańskiej w Anglii, datowanej na lata 1558–1603. Jest to czas panowania Elżbiety I, kiedy dwór królewski i londyńskie sceny teatralne odegrały kluczowe funkcje w rozwoju teatru i dramatu, a teatr stał się ważną częścią życia publicznego i kultury.

Miejsce wydania

Londyn (na karcie tytułowej pierwszego druku kwartowego z 1603 r. widnieje formuła „At London…”)

Czas akcji

Prawdopodobnie między XV a XVI w., a akcja dramatu trwa około dwóch miesięcy.

Miejsce akcji

• Dania – państwo, w którym rozgrywa się zasadnicza część wydarzeń dramatu.
• Elsynor (dzisiejsze Helsingør) – miasto, w którym znajduje się królewska siedziba i gdzie toczy się większość akcji.
• zamek w Elsynorze – główna przestrzeń wydarzeń, obejmująca m.in. taras oraz sale i komnaty zamkowe.
• pola przed zamkiem – miejsce scen rozgrywających się poza murami siedziby królewskiej.
• cmentarz – przestrzeń sceny pogrzebu oraz rozmów o śmierci i przemijaniu.
• okręt w drodze do Anglii – miejsce epizodu związanego z podróżą i próbą usunięcia Hamleta z Danii.
• Anglia – finał podróży, ujawnia polityczny zasięg działań Klaudiusza.

Geneza

Geneza „Hamleta” jest niejednoznaczna, ponieważ dramat wyrasta z kilku nakładających się na siebie tradycji: średniowiecznego przekazu fabularnego, renesansowej recepcji tej opowieści w Europie Zachodniej, praktyki scenicznej tragedii zemsty oraz szerzej rozumianych inspiracji antycznych.

Najstarszym, najczęściej wskazywanym źródłem wątku fabularnego jest średniowieczna historia o duńskim królewiczu znanym jako Amlethus lub Amleth, zapisana w „Kronice Danii” (Gesta Danorum) autorstwa Saxo Gramatyka. Tradycja ta jest przedstawiana jako zapis, który mógł utrwalać i przetwarzać wcześniejsze przekazy funkcjonujące w obiegu ustnym w kulturach skandynawskich, zanim przyjęły postać kronikarską.

W obrębie tej samej genealogii fabuły pojawia się hipoteza uzupełniająca, wiążąca dzieje Hamleta z wariantem islandzkim. W tej wersji „oszalały” bohater dopuszcza się zabójstwa królewskiego szambelana w sypialni matki, a następnie dokonuje krwawej rozprawy ze stryjem-władcą. Trop ten ujawnia fabułę „Hamleta” nie jako prostą kontynuację jednego tekstu źródłowego, lecz jako rezultat krążenia i modyfikowania opowieści w różnych wariantach skandynawskich.

Kluczowe znaczenie dla drogi tej historii do kultury Zachodu miała recepcja renesansowa. Całość „Kroniki Danii” ogłoszono drukiem dopiero w 1514 roku w Paryżu, a następnie François de Belleforest włączył dzieje Hamleta do cyklu „Stu opowiadań tragicznych”. Ten etap przekazu sprzyjał upowszechnieniu opowieści w kręgu francuskim i angielskim i tworzył warunki dla późniejszego przetworzenia jej w dramacie.

[…]

Przeczytaj więcej o genezie w płatnej wersji pliku. 

Problematyka

Problematyka „Hamleta” koncentruje się wokół pytań o człowieka, wartości, władzę i granice moralnego działania. Dramat pokazuje bohatera, który nie potrafi żyć w świecie bez refleksji, dlatego każda decyzja staje się dla niego próbą sumienia, a nie tylko wyborem praktycznym.

Pierwszym, fundamentalnym problemem jest pytanie o człowieka i sens istnienia. Hamlet rozważa, czym jest człowieczeństwo, jaka jest wartość ludzkiego życia oraz czy istnienie ma sens w świecie, który okazuje się moralnie skażony. Te rozważania nie prowadzą do renesansowego zachwytu nad człowiekiem, lecz do sceptycyzmu: bohater widzi, że idea wspaniałej natury ludzkiej łatwo rozpada się w zderzeniu z przemocą, kłamstwem i interesem. W tym ujęciu dramat staje się opowieścią o utracie pewności co do tego, że człowiek jest istotą z natury dobrą i racjonalną.

Z tym bezpośrednio łączy się problem kryzysu wartości i doświadczenia świata jako rzeczywistości zepsutej. Dwór w Elsynorze to system pozoru: reguły społeczne służą utrzymaniu władzy, a relacje międzyludzkie są skażone podejrzliwością. Hamlet konfrontuje ideały z mechanizmem funkcjonowania państwa i rodziny, w których prawda zostaje zastąpiona grą. Skutkiem jest rozpad zaufania, wyobcowanie bohatera oraz stan psychiczny określany jako hamletowski smutek, czyli melancholia: nie chwilowy zły nastrój, lecz trwałe doświadczenie moralnego obrzydzenia i rozczarowania światem.

[…]

Przeczytaj więcej o problematyce w płatnej wersji pliku. 

Język

Język „Hamleta” jest przede wszystkim wierszowany: dominuje nierymowany, jambiczny wiersz biały, choć miejscami pojawiają się rymy, zwykle po to, by wzmocnić emocjonalność wypowiedzi. Styl jest wyraźnie zindywidualizowany, ponieważ różne postacie mówią inaczej: zmieniają rejestr, posługują się parodią i przedrzeźnianiem, co buduje psychologiczny i społeczny obraz dworu. Najważniejszą osią znaczeń są monologi Hamleta, w których ujawnia się jego wewnętrzny konflikt i filozoficzny wymiar tragedii. Język dramatu opiera się też na bogactwie środków poetyckich i retorycznych: metaforach, porównaniach, powtórzeniach i figurach retorycznych, dzięki którym utwór łączy ton poważny z ironią i miejscami z komizmem.

Bohaterowie

Postacie główne

Hamlet – jest synem zmarłego króla Dani, Hamleta, i królowej Gertrudy oraz bratankiem Klaudiusza, który poślubił Gertrudę i objął tron. Hamlet wraca na dwór po śmierci ojca i natychmiast widzi, że żałoba została przerwana szybkim małżeństwem matki, co podważa dla niego podstawowe zasady lojalności i porządku moralnego. Po spotkaniu z duchem ojca dowiaduje się o zbrodni i przyjmuje strategię udawanego obłędu, aby swobodniej obserwować dwór i sprawdzić winę Klaudiusza. Zanim zdecyduje się na działanie, domaga się dowodu, dlatego organizuje przedstawienie teatralne, którego przebieg i reakcja króla mają ujawnić prawdę. Jego konflikt ma charakter etyczny: chce sprawiedliwości, ale obawia się, że zabójstwo w imię zemsty uczyni go podobnym do mordercy.

Klaudiusz – jest bratem zmarłego króla, nowym królem Danii i mężem Gertrudy. Zabija brata, wlewając truciznę do ucha śpiącego władcy, a następnie rozpowszechnia wersję o śmierci spowodowanej ukąszeniem żmii, aby zalegalizować własną władzę w oczach otoczenia. Utrzymuje kontrolę nad dworem poprzez nadzór i manipulację, a dawnych znajomych Hamleta sprowadza po to, by donosili na bratanka. Kiedy rozpoznaje zagrożenie, próbuje usunąć Hamleta, wysyłając go do Anglii, a w finale doprowadza do pojedynku opartego na podstępie: zatrutym ostrzu i zatrutym winie.

Gertruda – jest królową Danii i matką Hamleta. Jej szybkie małżeństwo z Klaudiuszem po śmierci męża staje się dla Hamleta znakiem upadku zasad i katalizatorem jego kryzysu moralnego. W przebiegu akcji Gertruda znajduje się między synem a królem i nie potrafi powstrzymać decyzji, które prowadzą do przemocy. W finale ginie, wypija zatrute wino przygotowane w intrydze Klaudiusza.

Duch zmarłego króla (ojciec Hamleta) – jest zjawą zamordowanego władcy, która ukazuje się na murach zamku i ujawnia Hamletowi prawdę o zbrodni. Domaga się pomsty, a jego wezwanie wywołuje główny konflikt dramatu, ponieważ Hamlet zostaje postawiony między obowiązkiem odwetu a byciem moralnie czystym człowiekiem. 

Postacie drugoplanowe

W płatnej wersji pliku. 

Postacie epizodyczne i ważne funkcjonalnie

W płatnej wersji pliku. 

Style/kierunki

W płatnej wersji pliku. 

Symbolika

W płatnej wersji pliku. 

Motywy literackie

W płatnej wersji pliku. 

Konteksty

W płatnej wersji pliku. 

Co jeszcze się omawia przy tej lekturze?

W płatnej wersji pliku. 

Streszczenie i opracowanie

W płatnej wersji pliku.