„Szewcy”, Stanisław Ignacy Witkiewicz — opracowanie i streszczenie

Autor

Stanisław Ignacy Witkiewicz 

znany jako Witkacy, urodził się 24 lutego 1885 roku w Warszawie. Był synem Stanisława Witkiewicza, malarza, krytyka i teoretyka sztuki, oraz Marii z Pietrzkiewiczów, nauczycielki muzyki. Wychowywał się w środowisku związanym z kulturą. Szczególne znaczenie miało dla niego Zakopane, gdzie dom Witkiewiczów stał się miejscem spotkań artystów, pisarzy i ludzi nauki.

Ojciec Witkacego nie ufał tradycyjnej szkole, dlatego syn zdobywał wykształcenie głównie poza systemem szkolnym. Ten model edukacji sprzyjał rozwijaniu wielu zainteresowań naraz: literackich, plastycznych, filozoficznych i naukowych. Witkacy już jako dziecko pisał krótkie utwory dramatyczne i rysował. Maturę zdał eksternistycznie we Lwowie, a następnie podróżował po Europie i studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

Na jego wyobraźnię wpłynęły doświadczenia graniczne: burzliwe relacje osobiste, samobójcza śmierć narzeczonej Jadwigi Janczewskiej (miał taki charakter i nieempatyczny sposób traktowania bliskich mu kobiet, że ponoć się do niej przyczynił), wyprawa z Bronisławem Malinowskim oraz udział w pierwszej wojnie światowej. Pobyt w Rosji i zetknięcie się z rewolucją pogłębiły jego katastroficzne myślenie o historii, społeczeństwie i przyszłości kultury.

Po wojnie Witkacy mieszkał głównie w Zakopanem. Malował portrety w ramach Firmy Portretowej „S. I. Witkiewicz”, pisał powieści, dramaty, teksty filozoficzne i rozprawy o sztuce. Do jego najważniejszych utworów należą „Pożegnanie jesieni”, „Nienasycenie” oraz „Szewcy”. 

W twórczości Witkacego stale powraca lęk przed światem, w którym jednostka traci znaczenie, kultura ulega uproszczeniu, a człowiek zostaje podporządkowany ideologii, technice i zbiorowości. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski Witkacy popełnił samobójstwo 18 września 1939 roku w Jeziorach na Polesiu.

Tytuł

„Szewcy”

Rodzaj literacki

dramat

Gatunek literacki

Dramat groteskowo-polityczny z elementami dramatu awangardowego. Utwór nie mieści się w jednej tradycyjnej kategorii gatunkowej, ponieważ Witkacy świadomie rozbija realistyczną logikę akcji, deformuje bohaterów, miesza style wypowiedzi i łączy spór społeczny z absurdem, komizmem oraz katastroficzną wizją historii.

Data wydania

Dramat „Szewcy” został ukończony w 1934 roku, ale opublikowano go dopiero po śmierci autora, w 1948 roku.

Epoka literacka

dwudziestolecie międzywojenne

Miejsce wydania

Kraków

Czas akcji

Dramat rozgrywa się raczej w rzeczywistości umownej, przypominającej przyspieszoną wizję przyszłości. Wydarzenia następują po sobie gwałtownie. Historia przypomina serię przewrotów prowadzących do coraz większej mechanizacji życia.

Utwór można jednak łączyć z doświadczeniem pierwszej połowy XX wieku: kryzysem demokracji, rozwojem ruchów totalitarnych, lękiem przed rewolucją i rozpadem dawnych hierarchii. Charakterystyczny jest także anachronizm związany z Julianem Tuwimem, który w świecie dramatu zostaje nazwany nieboszczykiem, choć w czasie powstawania utworu żył. Ten szczegół wzmacnia wrażenie, że akcja toczy się w czasie celowo przesuniętym, zdeformowanym i podporządkowanym wizji katastrofy.

Miejsce akcji

Świat przedstawiony przypomina „teatr świata”, czyli symboliczną scenę, na której rozgrywają się konflikty społeczne, polityczne i ogólnoludzkie. Akt pierwszy rozgrywa się w warsztacie szewskim umieszczonym wysoko nad doliną. W akcie drugim akcja przenosi się do więzienia, nazwanego salą przymusowej bezrobotności. Akt trzeci ponownie rozgrywa się w warsztacie, jednak przestrzeń jest już zmieniona po przewrocie dokonanym przez szewców.

Geneza

„Szewcy” powstawali w latach 1927–1934. Dramat wyrasta z lęków politycznych, społecznych i filozoficznych Witkacego. Autor obserwował kryzys demokracji, rozwój ideologii totalitarnych, konflikty klasowe oraz rosnącą wiarę w techniczną organizację życia. W tych procesach widział zapowiedź katastrofy cywilizacji zachodniej.

Ważne było także osobiste doświadczenie historii. Witkacy zetknął się z rewolucją w Rosji, dlatego rewolucja nie była dla niego wyłącznie abstrakcyjnym pojęciem. Kojarzyła się z gwałtowną zmianą, zbiorowym uniesieniem, przemocą i niepewnością. W „Szewcach” rewolucja nie prowadzi do wolności, lecz do kolejnych form podporządkowania.

[…]

Przeczytaj więcej o genezie „Szewców”

Problematyka

• kryzys jednostki — Witkacy pokazuje świat, w którym człowiek traci osobność, a jego życie zostaje podporządkowane klasie, ideologii, systemowi;

• rewolucja jako pułapka — kolejne przewroty nie przynoszą wyzwolenia, lecz odsłaniają powtarzalność przemocy. Ci, którzy obalają władzę, bardzo szybko zaczynają przejmować jej metody;

• władza jako mechanizm dominacji — w dramacie każda grupa społeczna chce narzucić innym własny porządek. Hasła polityczne okazują się często zasłoną dla pragnienia przewagi;

• praca jako doświadczenie sprzeczne — praca jest znakiem wyzysku, ale jej brak staje się torturą. W ten sposób Witkacy pokazuje, że człowiek potrzebuje sprawczości, lecz łatwo może zostać przez pracę zniewolony;

• groteska nowoczesności — świat jest zdeformowany, przerysowany i nielogiczny, ponieważ taka forma najlepiej pokazuje rozpad dawnych wartości;

• katastrofizm — dramat wyraża lęk przed końcem kultury rozumianej jako przestrzeń indywidualności i przeżycia metafizycznego;

• automatyzacja społeczeństwa — finał dramatu zapowiada władzę technokratyczną, w której nie liczą się już wielkie idee, lecz organizacja;

• rozpad języka — bohaterowie mówią dużo, gwałtownie i efektownie, ale język często nie służy porozumieniu. Przypomina pole walki ideologii;

• założenia Teorii Czystej Formy — dramat Witkacego odchodzi od realizmu i tradycyjnego porządku świata przedstawionego. Opiera się na deformacji, dziwności, przerysowaniu, absurdzie i zaskakujących połączeniach, które mają wywołać u odbiorcy niepokój metafizyczny;

Język

W płatnej wersji pliku. 

Bohaterowie

W płatnej wersji pliku. 

Style/kierunki

W płatnej wersji pliku. 

Symbolika

W płatnej wersji pliku. 

Motywy literackie

W płatnej wersji pliku. 

Konteksty

W płatnej wersji pliku. 

Co jeszcze się omawia przy tej lekturze?

W płatnej wersji pliku. 

Streszczenie i opracowanie

W płatnej wersji pliku.