„Szewcy”, Stanisław Ignacy Witkiewicz — opracowanie i streszczenie

Autor

Stanisław Ignacy Witkiewicz (1885–1939)

pisarz, dramaturg, malarz, ale także fotografik i filozof. Na jego wszechstronne wykształcenie wpłynął ojciec, malarz, który organizował mu zajęcia w domu z artystami i naukowcami. Pseudonim „Witkacy” przyjął dla odróżnienia się od ojca Stanisława. Ukończył studia na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

„Szewcy” – dramat pisany w latach 1927–1934. Zawiera poglądy Witkacego na sztukę i życie społeczno-polityczne, a także odnosi się do wydarzeń, których był świadkiem i które przewidywał. Artysta niewiele opowiadał o pobycie w rosyjskim wojsku. Ukończył szkołę i został oficerem, brał udział w walkach, a następnie był świadkiem rewolucji październikowej. W czerwcu 1918 r. opuścił Rosję i wrócił do Zakopanego. Doświadczenie pobytu w Rosji odbiło się na jego spojrzeniu na świat. Uważał, że współczesność niszczy wartości, a ludzkość czeka katastrofa, po której na świecie zapanują równość i powszechne szczęście. Zabraknie jednak metafizyki. Obserwacja rozwijającej się kultury masowej i systemów totalitarnych była dla niego potwierdzeniem tych obaw. Witkacy wyraźnie przeczuwał zbliżającą się katastrofę – na wieść o wkroczeniu wojsk radzieckich do Polski we wrześniu 1939 r. popełnił samobójstwo. Pozostawił po sobie obfity dorobek artystyczny (powieści, dramaty, obrazy i grafiki). 

Tytuł

Szewcy

Rodzaj literacki

dramat

Gatunek literacki

Nie można tego utworu przypisać do jednego gatunku i wpisuje się to w założenia Czystej Formy. Można go określić zarówno jako dramat polityczny, współczesny, jak i groteskowy.

• dramat polityczny – rodzaj dramatu podejmujący tematykę związaną z władzą, ustrojem państwa, walką o wpływy oraz dylematami moralnymi i społecznymi wynikającymi z życia publicznego; ukazuje konflikty między jednostką a systemem lub między różnymi grupami politycznymi.

• dramat współczesny – pojęciem tym określa się zarówno ogólnie utwory, które dotykają tematów współczesnych (twórczość dramatyczna w XX i XXI w.), jak i pewną formę gatunkową, która zrywa z klasycznymi formami teatralnymi i jest awangardowa w formie i treści; akcja utworu może zrywać z zasadami prawdopodobieństwa; bohater często jest uosobieniem określonych wartości; w obrębie dramatu współczesnego wyróżnia się dramat absurdu.

• teatr absurdu – „Szewców” można określić tym mianem ze względu na czas powstania, odrzucenie zasad teatru klasycznego, jak i wprowadzanie elementów absurdu.

• dramat groteskowy – utwór tego gatunku bazuje na zderzaniu przeciwstawnych kategorii estetycznych, komizm może więc łączyć się z dramatyzmem.

Data wydania

1948 r.

Epoka literacka

dwudziestolecie międzywojenne

Miejsce wydania

Kraków

Czas akcji

Czas akcji w „Szewcach” jest niesprecyzowany i umowny, rozgrywa się ona w czasach współczesnych autorowi, pokazuje narastający kryzys społeczny i polityczny, a wydarzenia dzieją się w tempie błyskawicznym, symbolizują tym samym chaos i zmiany ustrojowe. Co ciekawe – żyjący w trakcie pisania utworu Julian Tuwim zostaje określony jako nieboszczyk. Utwór pisany był w latach 1927-1934.

Miejsce akcji

Akcja rozgrywa się dwóch przestrzeniach – symbolicznym i klaustrofobicznym zakładzie szewskim (akty I i III), który zmienia się w więzienie (akt II), a następnie w zmechanizowaną fabrykę. Warsztat mieści się na niewielkiej przestrzeni półkolistej, co może się odnosić do sceny teatralnej i wprowadzać topos theatrum mundi. Ten z kolei motyw zakłada obecność reżysera, który zarządza światem. W „Szewcach” okazują się nim towarzysze pojawiający się w finałowej scenie. To oni właśnie kierują funkcjonowaniem przedstawionej rzeczywistości.

Geneza

Utwór powstał w ciągu siedmiu lat jako reakcja na narastający w Europie totalitaryzm, rewolucję i upadek indywidualizmu. Jest jednocześnie sztuką groteskową o mechanizmach władzy i rewolucji, łamiącą zasady Czystej Formy na rzecz zaangażowania ideologicznego. Dramat jest wynikiem katastroficznych przemyśleń Witkacego i pesymistycznych refleksji na temat postępującej degradacji społeczeństwa. Warto też pamiętać, że „Szewcy” to również dialog z klasyką literatury, chociażby z wizją rewolucji w „Nie-Boskiej komedii” czy symbolami z „Wesela”.

Tło historyczne i polityczne: dramat powstawał w latach 30. XX wieku, w epoce narastającego kryzysu demokracji, triumfu totalitaryzmów (faszyzm, komunizm), oraz świadomości Witkacego o katastrofie zachodniej cywilizacji,

Katastrofizm: autor jest przekonany o nieuchronnym końcu kultury, mechanizacji życia; obserwował rosnącą popularność totalitaryzmów, dał wyraz obawie przed utratą wolności. 

Krytyka rewolucji: rewolucja jest przedstawiona jako aparat niszczący, w którym „rewolucja pożera własne dzieci”. Władza przechodząca z rąk do rąk (od arystokracji do szewców) nie przynosi wyzwolenia, a jedynie nowy, opresyjny porządek

Problematyka

• ostrzeżenie przed totalitaryzmem, automatyzacją życia oraz upadkiem kultury;
• krytyka rewolucji ukazanej jako zjawisko absurdalne i bezsensowne, które nie prowadzi do rzeczywistej przemiany świata, lecz jedynie do zmiany rządzących; bunt szewców przeradza się bowiem w technokratyczny totalitaryzm;
• ukazanie utraty indywidualności w zmechanizowanym świecie, w którym polityka i technologia niszczą metafizyczny wymiar ludzkiego doświadczenia;
• groteskowa wizja władzy; postacie takie jak Scurvy i Sajetan Tempe uczestniczą w absurdalnych dyskusjach, które obnażają pustkę politycznych frazesów oraz walkę o władzę prowadzoną wyłącznie dla niej samej;
• wizja końca sztuki i filozofii; Witkiewicz sugeruje, że w nowoczesnym, zautomatyzowanym świecie nie ma już miejsca na metafizykę, a prawdziwa sztuka staje się niemożliwa;
• założenia Teorii Czystej Formy; dzieło opiera się na dziwności, odejściu od realizmu, wyolbrzymieniu i absurdzie, które mają wywołać u odbiorcy „metafizyczny niepokój”.

Język

W płatnej wersji pliku. 

Bohaterowie

W płatnej wersji pliku. 

Style/kierunki

W płatnej wersji pliku. 

Symbolika

W płatnej wersji pliku. 

Motywy literackie

W płatnej wersji pliku. 

Konteksty

W płatnej wersji pliku. 

Co jeszcze się omawia przy tej lekturze?

W płatnej wersji pliku. 

Streszczenie i opracowanie

W płatnej wersji pliku.