To już trzeci miesiąc korzystania z Merlina, czyli aplikacji do rozpoznawania ptaków po głosie. Uwielbiam tę zabawę, bo przede wszystkim się uczę: wystarczy mieć włączony mikrofon, telefon na smyczy i patrzeć w korony drzew, a nie w ekran.

Jednym z ptaków, które najczęściej rozpoznaje mi aplikacja, jest zięba.

Samo słowo „zięba” jest bardzo stare. Prasłowiański wyraz „*zęba” utrzymał się w różnych postaciach niemal w całej Słowiańszczyźnie: mamy rosyjskie „ziablik”, chorwackie „zeba” i polską „ziębę”. Źródłosłów prowadzi do czasownika „*zębti”, czyli ‘marznąć, ziębnąć’. Zięba jest więc językowo ptakiem od zimna, ziąbu i ziębnięcia.

Skąd taki pomysł, skoro zięby w dużej mierze odlatują na zimę? Spora część samców zostaje jednak na miejscu, między innymi po to, by bronić swojego terytorium. Taki pan zięba może więc ziębnąć całą zimę, ale swojego kawałka lasu obcemu nie odda.

Ciekawa jest też łacińska nazwa gatunkowa: „Fringilla coelebs”. „Coelebs” znaczy ‘samotny’, ‘bezżenny’. Nazwa wiąże się z obserwacją, że samce zięb częściej zostawały na zimę, podczas gdy samice odlatywały. Zięba ma więc w nazwach wyjątkowo dużo samotności i chłodu.

To słowo jest ciekawe także fonetycznie. Piszemy „zięba” przez „ę”, ale przed „b” nosowość wymawia się jak „em”.

Zięba ma też świetne życie literackie. Jan Brzechwa w „Ptasich plotkach” wykorzystał grę słowną między ziębą a przeziębieniem: „Usiadła zięba na dębie: Na pewno dziś się przeziębię!”. Pojawia się także u Tuwima w „Ptasim radiu”, w ptasim chórze ćwierkania, świstania, kwilenia i całego tego dźwiękowego zamieszania.

Jest jeszcze Darwin. Słynne „zięby Darwina” z Galapagos nie są blisko spokrewnione z naszą ziębą, ale nazwa została, bo drobne ptaki przypominały zięby wyglądem i stylem życia. Dla biologa ich różne dzioby były lekcją ewolucji. Dla etymologa podobnie działają słowa: polska „zięba”, rosyjski „ziablik” i chorwacka „zeba” różnią się głoskami, ale prowadzą do wspólnego przodka.

A zatem zięba to śpiewak, zmarzluch, bohaterka wierszy, darwinowskiej opowieści o ewolucji oraz dowód na to, że nawet najpospolitsze słowo potrafi mieć bardzo bogate upierzenie.