„Częstochowa” to nazwa, która aż prosi się o etymologię ludową: „często się chowa”. Według tej opowieści pielgrzymom idącym ku Jasnej Górze miasto miało znikać za wzgórzami. Jako legenda — dobre. Jako etymologia — nie.

Naukowy trop prowadzi do dawnego imienia „Częstoch”. „Częstochowa” jest nazwą dzierżawczą, utworzoną przyrostkiem „-owa” / „-ow”. Pierwotnie znaczyła tyle, co ‘własność Częstocha’, ‘osada należąca do Częstocha’.

Samo imię „Częstoch” jest poświadczone już wcześniej, w bulli gnieźnieńskiej z 1136 roku, w formie „Chestoch”. Uznaje się je za skrócenie staropolskich imion złożonych typu „Częstobor” albo „Częstomir”, z członem „częst-”, łączonym z dawnym wyrazem oznaczającym ‘częsty’.

Najstarsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1220 roku. W dawnych zapisach pojawiały się formy: „Czanstochowa”, „Chastochova”, „Czenstochow”, „Częstochowa” – średniowieczna pisownia nazw własnych nie była jeszcze ustabilizowana.

Mówimy: „jadę do Częstochowy”, „jestem w Częstochowie”, „wracam z Częstochowy”. Historycznie nazwa była przymiotnikowa, ale dziś odmienia się jak rzeczownik rodzaju żeńskiego. Formę „w Częstochowie” można wyjaśniać mieszaniem się dawnych wzorów odmiany, bo przez pewien czas obok „Częstochowa” funkcjonowała też postać „Częstochow”.

W wymowie okolicznej ludności odnotowywano też formę z mazurzeniem, czyli przejściem „cz” w „c”: „Cęstochowa” / „Cystochowa”.