Cebula to warzywo, przy którym płaczą nie tylko ludzie w kuchni, lecz także ci, którzy próbują spokojnie rozplątać jej znaczenia.

Słowo notowano je już w XV w., a obok formy „cebula” długo funkcjonowała też „cybula”. Źródłosłów prowadzi przez średniowieczną niemczyznę:„zibolle”, „zebülle”, „zwibole”, do łacińskiego „caepula” / „cepulla”, czyli zdrobnienia od „caepa” — ‘cebula’. Dzisiejsza niemiecka „Zwiebel” jest więc daleką krewną naszej cebuli. Ten sam łaciński trop widać też w nazwie naukowej: Allium cepa.

Pierwsze znaczenie jest oczywiste: „cebula” to roślina warzywna i jadalna część tej rośliny. Ale botanicznie robi się ciekawiej, bo cebula nie jest po prostu „korzeniem”. To przekształcony podziemny pęd z łuskami, które magazynują substancje zapasowe i pozwalają roślinie przetrwać.

Stąd też kolejne znaczenia. „Cebula” może oznaczać część roślin cebulkowych, na przykład tulipana, lilii czy hiacynta. Może być także nazwą przedmiotu podobnego kształtem do cebuli: cebulastej kopuły cerkwi albo dużego, staroświeckiego zegarka kieszonkowego, czyli „cebuli” na dewizce. W Mamy jeszcze „cebulkę włosa” – i tu również chodzi o kształt.

„Cebulowy” znaczy związany z cebulą: może być zupa cebulowa, zapach, sos. „Cebulasty” znaczy raczej podobny do cebuli kształtem.

Frazeologia też szybko wykorzystała jej możliwości. Dawniej mówiono „cebulę jeść” w znaczeniu ‘płakać’, a „oczy cebulą natrzeć”/„z cebuli płakać” znaczyło ‘wymuszać płacz’. Było też powiedzenie „to trąci cebulą”, czyli pachnie oszustwem. „Oczy jak cebule” oznaczały oczy wyłupiaste, a „ja o cebuli, ty o czosnku” odpowiadało dzisiejszemu „ja o Pawle, ty o Gawle”.

Do dziś korzystamy z wyrażenia „ubierać się na cebulkę”, czyli warstwowo, tak żeby można było coś zdjąć, gdy zrobi się za ciepło.

„Cebulak” dawniej mógł oznaczać bułkę z cebulą, a dziś bywa pogardliwym określeniem osoby kojarzonej ze skąpstwem, taniością, obciachem albo „polskim” narzekaniem na wszystko. „Cebulactwo” idzie tym samym tropem: oznacza postawę małostkową, skąpą, cwaniacką, wstydliwie swojską.

I pamiętajmy, że ogry, a czasem też ludzie, są jak cebule: mają warstwy.