Kim jest Abdulrazak Gurnah, laureat Literackiej Nagrody Nobla 2021?

Piszę o tym, po co literacki Nobel oraz streszczam powieści Noblisty.

Aneta KorycińskaCzas czytania: 4 min

Laureatem tegorocznej Nagrody Nobla został Abdulrazak Gurnah, pisarz tanzańskiego pochodzenia, autor wielu publikacji.

Uzasadnienie nagrody: „za bezkompromisowe i pełne zrozumienia zgłębienie efektów kolonializmu oraz losu uchodźcy w otchłani między kulturami i kontynentami”.

To dopiero piąty Nobel dla Afryki i drugi z literatury dla pisarza z tego kontynentu.

Nobel od zawsze mnie interesował, chociaż w czasie problemów emigracyjnych, politycznych, edukacyjnych, które przysłaniają każdą moją pozytywną myśl, rozdawanie nagród nie jest mi w smak. Jednak to jedyna tego typu uroczystość, która rzeczywiście mnie zajmuje, także z przyczyn politycznych. Czym jest Nobel z fizyki, chemii, medycyny — wszyscy wiemy: szansą na nowy świat, pomoc ludziom itd.

Co daje Nobel z literatury?

Na to pytanie znów odpowiem słowami mojego znajomego, Sałaty: „Aneta, co ty umiesz? Uczysz polskiego w Polsce”. Nie mogę się z nim nie zgodzić, chociaż dziś uczę już języka na dwóch kontynentach (chwała ci Internecie). Po co zatem Nobel z takiej dziedziny? Znam odpowiedź: literatura to życie.

Uwrażliwianie na procesy społeczne, pokazywanie problemów innych, rozbudzanie empatii, budowanie świata wartości — to wszystko dzieje się dzięki temu, że czytamy. Pisarz może nie w stylu objawionego twórcy, bo bliżej mi do koncepcji rzemieślnika słowa, staje się przekaźnikiem. To jego słowami mówimy do siebie, to dzięki intymności, jaką jest czytanie, zadajemy sobie pytania, kim jesteśmy i jacy jesteśmy.

Abdulrazak Gurnah nie był jeszcze tłumaczony na język polski, chociaż jest autorem wielu powieści. Opisuje w nich problemy migracyjne, także z autopsji. Jako osiemnastolatek uciekł z własnego kraju – Zanzibaru, bo po rewolucji w nowopowstałym państwie Tanzanii zaczęły się prześladowania ludności. Pracował jako sanitariusz w szpitalu angielskim, a po studiach literaturoznawczych wyprowadził się do Nigerii, jednak po dwóch latach wrócił, by wykładać na Uniwersytecie w Kent.

Jego praca naukowa opiera się o zagadnienie postkolonializmu (szczególnie relacji Wielkie Brytanii z Afryką), pisał także eseje m.in. o twórczości. Josepha Conrada.

Jego powieść „Paradise” została nagrodzona nagrodą Bookera i opowiada o dojrzewaniu afrykańskiego chłopca i zepsuciu przez europejski kolonializm tradycyjnych afrykańskich wzorców. Ukazał świat , w którym muzułmańscy czarni Afrykanie, chrześcijańscy misjonarze i Hindusi z subkontynentu współistnieją w subtelnej hierarchii społecznej.

W powieści „By the Sea” główy bohater, Omar, jest już starszym mężczyzną, który pochodzi z Zanzibaru. Przybywa do Anglii i stara się o azyl. Książka jest opowiadana przez niego i Latifa Mahmuda, młodszego mężczyznę, którego ojciec odegrał integralną rolę w życiu Omara. Omar opowiada o nienawiści do imperializmu, jest rozgoryczony zmianami, jakie wprowadził w jego kraju i bałaganem, jaki po sobie pozostawił, gdy Anglicy odeszli.

„Desertion” to książka o miłości, a raczej jej braku ze względów politycznych. Miejscowy muzułmanin spotyka Anglika potrzebującego pomocy medycznej. Ich spotkanie ostatecznie prowadzi do romansu między siostrą muzułmanina a Anglikiem. Splatają się tu różne historie ludzie i państwowości. Pisarz opisuje także stosunek oficerów kolonialnych do tubylców oraz to, jak byli postrzegani emigranci w Wielkiej Brytanii.

„The last gift” to historia o umierającym na nowotwór mężczyźnie, który chce opowiedzieć swojej żonie o młodości na Zanzibarze. Jego żona, syn i córka wiedzą tylko, że pochodził z Tanzanii, nie znają jednak powodów wyjazdu. Jego żona również ma tajemnice, których nigdy nie wyjawiła. Książka odwołuje się do biografii pisarza, ale mówi także o tym, co przechodziły jego dzieci, które jako dzieci imigrantów zmagają się ze wszystkimi przejawami dyskryminacji.

„Gravel heart” to powieść, która ma zaszczepić w czytelniku uczucie melancholii i apatii, jakie towarzyszy emigrantom. Salim z trudem pojmuje złożoność relacji swoich rodziców, a kiedy dostaje propozycję wyjazdu do Anglii i zamieszkania z wujkiem Amirem, korzysta z niej. Gdy historia przenosi się ze wschodniego wybrzeża Afryki do kosmopolitycznego świata Londynu. Książka podejmuje temat migracji i tożsamości.

„Admiring silence” znów to kolonializm i perspektywa skolonizowanych napędzają tę historię. Bezimienny narrator powraca na Zanzibar po latach wygnania, by odnaleźć się tam w roli outsidera, tak samo, jak w Anglii, w pracy nauczyciela, której nienawidzi. Jedyny sens jego życia tkwi w Angielce, z którą mieszkał przez trzydzieści lat i o której nigdy nie powiedział rodzinie, ale i ten związek się rozpada. Głos narratora jest skomplikowany przez jego kłamstwa i uniki, nie sposób go polubić, myśli i pisze jak człowiek rozsypany na kawałki, z których usiłuje stworzyć swoją historie.

„Afterlives” rozgrywa się na początku XX wieku we wschodniej Afryce, gdzie Niemcy i Brytyjczycy walczą o panowanie i brytalnie traktują skolonizowanych. Powieść opowiada o losach Ilyasa, Afiyi i Hamzy, którzy zostali sprzedani, porwani lub oddani i ukazuje, jak wyglądało ich życie w cieniu wojny.

„Memory of Departure” to opowieść o chłopcu, którego spotykają ww Tanzanii opresje z powodu arabskich korzeni. Żyje on w skrajnym ubóstwie z wiecznie pijanym ojcem, ale udaje mu się skończyć szkołę średnią, marzy o podjęciu studiów, ale listy nie przychodzą, więc zostaje wysłany do kuzyna, który żyje dostatnio w Nairobi. Tam chłopak korzysta z luksusów, ale szybko uświadamia sobie skalę korupcji i przestępstw, które stoją za luksusowym życiem w nowym świecie.

Wyszukaj

Ostatnie wpisy

Poprowadziłam warsztaty dla maturzystów w Mińsku Mazowieckimaktualności

Nadchodzi plebiscyt Młodzieżowe Słowo Roku PWN 2026aktualności

Konferencja „Szkoła, która rozumie. Relacje, neuroróżnorodność i język we współczesnej edukacji” w Dębicy / 2 października 2026aktualności

#emigracja #migracja #nobel #postkolonializm

O autorze

Aneta Korycińska

mgr filologii polskiej, nauczycielka, redaktorka, oligofrenopedagożka, podcasterka i popularyzatorka języka. Zwyciężczyni konkursu VIVELO Top Creators 2024 w kategorii Education oraz laureatka nagrody za upowszechnianie czytelnictwa w konkursie Książka Roku 2024 Polskiej Sekcji IBBY. Prowadząca autorski podcast Polskiego Radia „Matura po godzinach. Podcast Baby od polskiego”, w którym łączy literaturę, językoznawstwo i kulturę współczesną. Członkini Unii Literackiej. Publikowała w „Ryms”, „Musick Magazine”, „Tygodniku Powszechnym”, E-teatr.pl. Autorka książki „Radio w mojej głowie. Opowieści o ADHD” (wyd. Prószyński i S-ka), serii edukacyjnej „Nauka z audiobooka” (wyd. Harde), tomu poetyckiego „Czego nie powiem swojej córce” (Fundacja Duży Format) oraz posłowi do serii klasyki literatury polskiej „Kiedyś Przeczytam” (wyd. Powergraph). Twórczyni gier edukacyjnych, m.in. „Mam słowo” (wyd. Egmont) - wyróżnionej tytułem Zabawka Roku 2025, oraz inicjatorka i organizatorka Romantykonu – konwentu miłośników romantyzmu. Ambasadorka akcji „Ratownicy Czytelnictwa” Fundacji Powszechnego Czytania oraz plebiscytu Młodzieżowe Słowo Roku Wydawnictwa Naukowego PWN. Współpracuje z Obserwatorium Języka i Kultury Młodzieży Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, gdzie zajmuje się analizą zjawisk językowych i kulturowych w komunikacji młodych pokoleń. Ekspertka w zakresie edukacji polonistycznej, dydaktyki języka polskiego i komunikacji, współpracująca z mediami, instytucjami kultury i wydawnictwami (m.in. Filmoteką Narodową, Muzeum Narodowym w Krakowie, Zamkiem Królewskim w Warszawie, Muzeum Narodowym w Warszawie, projektem Film w Szkole, Fundacją Kino Szkoła). W ramach autorskiej marki Baba od polskiego prowadzi działalność edukacyjną w mediach społecznościowych, przygotowuje uczniów do egzaminów, tworzy kursy, webinary i podcasty. Jej działania łączą literaturę, językoznawstwo i popkulturę w duchu inkluzywnej dydaktyki. Zajmuje się wspomaganiem procesu uczenia się uczniów z niepełnosprawnością intelektualną oraz w spektrum autyzmu, opracowując autorskie strategie lingwodydaktyczne. Autorka i współautorka projektów edukacyjnych łączących literaturę, film i kulturę młodzieżową, m.in. „Film w Szkole”, „Romantykon”, „Namiot Włóczykija” – podcastowego cyklu o Muminkach. Jej działania naukowe koncentrują się wokół dyskursu młodomowy, literatury Young Adult oraz wspierania neuroróżnorodnych uczniów w edukacji humanistycznej.