• czas akcji: V‑XV w.
  • pare­ne­tycz­ny cha­rak­ter — pouczający 
  • medium aevum — wie­ki śred­nie, czy­li ciem­ne – nazwa nada­na przez ludzi renesansu
  • apo­kryf — tekst o losach świę­tych, któ­ry nie został uzna­ny za kano­nicz­ny, czy­li np. fun­fic­tion o Jezu­sie “Psał­terz puław­ski”, w któ­rym opi­sa­no, jak wyglą­dał Jezus, jak popro­sił smo­ki, by opu­ści­ły jaski­nię i zwol­ni­ły miej­sce dla nie­go, Marii i Józefa 
  • ars morien­di — sztu­ka umie­ra­nia – pełen rytu­ał ład­nej śmier­ci z zacho­wa­niem sza­cun­ku dla Boga, ojczy­zny np. Roland umie­ra na wzgó­rzu, wycią­ga rękę do Boga na znak, że wybrał, gdzie chce tra­fić, leży krzy­żem cia­łem w stro­nę kra­ju, gło­wą zwró­co­ną w stro­nę pola bitwy, bo do koń­ca nie scho­dzi ze służby
  • psy­cho­ma­chia — bitwa mię­dzy dobrem a złem, tuż przed śmier­cią jeste­śmy kusze­ni przez demo­ny i musi­my wybrać, gdzie chce­my trafić
  • chan­son de geste — pieśń o czy­nach, np. “Pieśń o Rolan­dzie”, któ­ra opi­su­je walecz­nych wojow­ni­ków (tu uwa­ga: Roland był nar­cy­zem i chciał zwy­cię­stwa dla sie­bie i przez to tylu ludzi umar­ło, ale jakoś pomi­ja się ten aspekt i czci go jako wiel­kie­go rycerza)
  • hagio­gra­fia — gatu­nek opi­su­ją­cy żywot świę­te­go z peł­nym zesta­wem opi­sów: od dzie­ciń­stwa, po życie nasto­let­nie, wyzby­cie się dóbr, przej­ście na dro­gę asce­zy, cuda pośmiert­ne np. “Legen­da o św. Aleksym”
  • asce­ta — wyrze­ka się dóbr docze­snych, dba tyl­ko o aspek­ty duchowe
  • arche­ty­py (wzor­ce posta­ci): król, rycerz, asce­ta (krzyż – wszędzie) 
  • etos rycer­ski: honor, nie wal­czy się ze słab­szym, nie pożą­da się wybra­nek inne­go ryce­rza albo kró­la, przy­się­ga się kró­lo­wi, Bogu i ojczyź­nie, umie­ra się na polu bitwy, nie zdra­dza się, nie myśli o wła­snych inte­re­sach, sza­nu­je się prze­ciw­ni­ków (chy­ba, że są to inno­wier­cy, co poka­zu­je nam “Pieśń o Rolandzie”)
  • deesis – motyw w sztu­ce, uka­zu­je 3 isto­ty: Jezus, Mat­ka Boska, Jan Chrzci­ciel np. w “Bogu­ro­dzi­cy” lub na wie­lu ikonach
  • car­men patrium — pieśń ojczy­sta – “Bogu­ro­dzi­ca” (ojco­wi­zna = ojczy­zna = patria = ojciec)
  • archa­izmy — sło­wa, któ­re wyszły z użycia 
  • lament (plankt) – gatu­nek nale­żą­cy do liry­ki, wyra­żasz swój ból po stra­cie kogoś np. “Lament świętokrzyski”
  • ars bel­lan­di i ars aman­di – sztu­ka wal­ki i miło­ści – opi­sa­na np. w “Dzie­jach Tri­sta­na i Izol­dy”, czę­sto w roman­sach śre­dnio­wiecz­nych łączy się z dra­ma­ty­zmem sztu­ki wal­ki wojen­nej, umie­ra­nia; każ­dy rycerz ma swo­ją wybran­kę ser­ca, dla któ­rej idzie wal­czyć i być odważnym
  • tru­ba­du­rzy, bar­do­wie – wędrow­ni poeci-śpie­wa­cy; tru­ba­du­rzy śpie­wa­li głów­nie o miło­ści, a bar­do­wie o wiel­kich czy­nach np. Jaskier w “Wiedź­mi­nie” 
  • dan­se maca­bre — taniec śmier­ci = wszy­scy umrze­my, to jedy­na spra­wie­dli­wość na świe­cie, zwłasz­cza takim, w któ­rym panu­je sys­tem feu­dal­ny, opi­sa­na w “Roz­mo­wie Mistrza Poli­kar­pa ze Śmiercią”
  • memen­to mori — pamię­taj o śmier­ci, zawsze musisz być goto­wy na to, że sta­niesz przed sądem ostatecznym
  • teo­cen­tryzm — Bóg w cen­trum zain­te­re­so­wań, czę­sto z tego powo­du też nie pod­pi­sy­wa­no swo­ich dzieł, bo two­rzo­no Ad maio­rem Dei glo­riam – ku więk­szej chwa­le Boga
  • histo­rio­gra­fia = dzie­jo­pi­sar­stwo = kro­ni­ki (opła­ca­ne przez kró­lów, więc muszą ich dobrze przed­sta­wiać – tutaj mamy Gal­la Ano­ni­ma i Win­cen­te­go Kadłubka) 
  • scho­la­sty­ka — meto­da filo­zo­ficz­na poszu­ki­wa­nia odpo­wie­dzi na waż­ne pyta­nia w Biblii, pro­pa­go­wał tę for­mę zdo­by­wa­nia wie­dzy św. Tomasz z Akwinu
  • fran­cisz­ka­nizm — posta­wa filo­zo­ficz­na, umi­ło­wa­nie natu­ry i wyzby­cie się dóbr docze­snych, sta­je się waż­nym sty­lem w lite­ra­tu­rze, wyra­ża­nie zachwy­tu nad przyrodą 
  • kwiat­ki = czy­ny, tak nazy­wa­ją się dzie­je św. Fran­cisz­ka spi­sa­ne przez jego uczniów
  • sty­le archi­tek­to­nicz­ne: gotyc­ki (ozdob­ny, strze­li­sty, z witra­ża­mi), romań­ski (budow­le obronne)
  • mora­li­tet — gatu­nek dra­ma­tu śre­dnio­wiecz­ne­go o wąt­kach biblij­nych, nauka zasad moralnych
  • pie­ta — motyw w sztu­ce, zwią­za­na z moty­wem Sta­bat Mater Dolo­ro­sa — Sta­ła Mat­ka Cier­pią­ca — motyw Mat­ki Boskiej, któ­ra trzy­ma na kola­nach zdję­te­go z krzy­ża Jezusa
  • uni­wer­sa­lizm — cała Euro­pa zna łaci­nę i wyzna­je wia­rę chrześcijańską 
  • ter­cy­na – styl wer­sy­fi­ka­cji w “Boskiej kome­dii” Dan­te­go, trój­wer­so­wa stro­fa aba, bcb, cdc – układ rymów jak w warkoczu
  • motyw wędrów­ki – np. przez pie­kło, 9 krę­gów, Dan­te uczy się zasad wia­ry, bycia dobrym czło­wie­kiem, pozna­je grzesz­ni­ków, opro­wa­dza go Wergi­liusz (po Piekle)
  • syn­te­za epok: śre­dnio­wie­cze i rene­sans wystę­pu­je w “Boskiej kome­dii” – boska, bo genial­na w budo­wie; kome­dia – bo koń­czy się pozy­tyw­nie dla bohatera. 

fra­ze­olo­gi­zmy: 

dan­tej­ska sce­na – okrut­na, wstrząsająca 

pod­jąć ręka­wi­cę – przy­jąć wyzwanie 

kru­szyć kopie – kłó­cić się z kimś, walczyć

filo­zo­fia: 

Św. Augu­styn – tyl­ko dusza jest boska, asce­tyzm z umar­twia­niem cia­ła, idee platońskie

Św. Tomasz z Akwi­nu – dusza i cia­ło pocho­dzą od Boga, inspi­ra­cje Ary­sto­te­le­sem, scho­la­sty­ka, hie­rar­chia bytów (aniołowie/dusza > ludzie­/du­sza-cia­ło > zwierzęta/ciało)

Św. Fran­ci­szek – wszyst­ko jest pięk­ne i dowo­dzi o ist­nie­niu Boga, zwie­rzę­ta, rośli­ny, asce­tyzm bez umar­twia­nia, jedy­nie cho­dzi o mini­ma­lizm i ofiar­ność wobec innych

LEKTURY:

Legen­da o świę­tym Alek­sym (frag­men­ty) - hagio­gra­fia, asce­za
- opra­co­wa­nie pytań ust­nych w skle­pie:  HTTPS://​BABA​OD​POL​SKIE​GO​.PL/​P​R​O​D​U​K​T​/​O​P​R​A​C​O​W​A​N​I​E​-​P​Y​T​A​N​-​M​A​T​U​R​A​-​U​S​T​N​A​-​2​0​2​3​-​L​E​G​E​N​D​A​-​O​-​S​W​I​E​T​Y​M​-​A​L​E​K​S​YM/

– omó­wie­nie i stresz­cze­nie lek­tu­ry dostęp­ne za dar­mo: HTTPS://​BABA​OD​POL​SKIE​GO​.PL/​L​E​G​E​N​D​A​-​O​-​S​W​-​A​L​E​K​S​Y​M​-​S​T​R​E​S​Z​C​Z​E​N​I​E​-​I​-​O​M​O​W​I​E​N​IE/

Roz­mo­wa Mistrza Poli­kar­pa ze Śmier­cią (frag­men­ty) – dan­ce maca­bre
- opra­co­wa­nie pytań ust­nych w skle­pie: HTTPS://​BABA​OD​POL​SKIE​GO​.PL/​P​R​O​D​U​K​T​/​O​P​R​A​C​O​W​A​N​I​E​-​P​Y​T​A​N​-​M​A​T​U​R​A​-​U​S​T​N​A​-​2​0​2​3​-​R​O​Z​M​O​W​A​-​M​I​S​T​R​Z​A​-​P​O​L​I​K​A​R​P​A​-​Z​E​-​S​M​I​E​R​C​IA/
- omó­wie­nie i stresz­cze­nie lek­tu­ry dostęp­ne za dar­mo: HTTPS://​BABA​OD​POL​SKIE​GO​.PL/​R​O​Z​M​O​W​A​-​M​I​S​T​R​Z​A​-​P​O​L​I​K​A​R​P​A​-​Z​E​-​S​M​I​E​R​C​I​A​-​S​T​R​E​S​Z​C​Z​E​N​I​E​-​I​-​O​M​O​W​I​E​N​IE/

Kwiat­ki świę­te­go Fran­cisz­ka z Asy­żu (frag­men­ty) - fran­cisz­ka­nizm
- opra­co­wa­nie pytań ust­nych w skle­pie: HTTPS://​BABA​OD​POL​SKIE​GO​.PL/​P​R​O​D​U​K​T​/​O​P​R​A​C​O​W​A​N​I​E​-​P​Y​T​A​N​-​M​A​T​U​R​A​-​U​S​T​N​A​-​2​0​2​3​-​K​W​I​A​T​K​I​-​S​W​I​E​T​E​G​O​-​F​R​A​N​C​I​S​Z​K​A​-​Z​-​A​S​Y​ZU/
- omó­wie­nie i stresz­cze­nie lek­tu­ry dostęp­ne za dar­mo: HTTPS://​BABA​OD​POL​SKIE​GO​.PL/​K​W​I​A​T​K​I​-​S​W​-​F​R​A​N​C​I​S​Z​K​A​-​O​M​O​W​I​E​N​I​E​-​I​-​S​T​R​E​S​Z​C​Z​E​N​IE/

Pieśń o Rolan­dzie (frag­men­ty) – chan­son de geste, ars morien­di, psychomachia

- opra­co­wa­nie pytań ust­nych w skle­pie: HTTPS://​BABA​OD​POL​SKIE​GO​.PL/​P​R​O​D​U​K​T​/​O​P​R​A​C​O​W​A​N​I​E​-​P​Y​T​A​N​-​M​A​T​U​R​A​-​U​S​T​N​A​-​2​0​2​3​-​P​I​E​S​N​-​O​-​R​O​L​A​N​D​Z​IE/

– omó­wie­nie i stresz­cze­nie lek­tu­ry dostęp­ne za dar­mo: HTTPS://​BABA​OD​POL​SKIE​GO​.PL/​P​I​E​S​N​-​O​-​R​O​L​A​N​D​Z​I​E​-​J​O​S​E​F​-​B​E​D​I​ER/

Gall Ano­nim, Kro­ni­ka pol­ska (frag­men­ty) - histo­rio­gra­fia
- opra­co­wa­nie pytań ust­nych w skle­pie: HTTPS://​BABA​OD​POL​SKIE​GO​.PL/​P​R​O​D​U​K​T​/​O​P​R​A​C​O​W​A​N​I​E​-​P​Y​T​A​N​-​M​A​T​U​R​A​-​U​S​T​N​A​-​2​0​2​3​-​K​R​O​N​I​K​A​-​P​O​L​S​KA/
- omó­wie­nie i stresz­cze­nie lek­tu­ry dostęp­ne za darmo: 

Dan­te Ali­ghie­ri, Boska kome­dia (Pie­kło) – sym­bo­li­ka
- opra­co­wa­nie pytań ust­nych w skle­pie:  https://​baba​od​pol​skie​go​.pl/​p​r​o​d​u​k​t​/​o​p​r​a​c​o​w​a​n​i​e​-​p​y​t​a​n​-​m​a​t​u​r​a​-​u​s​t​n​a​-​2​0​2​3​-​b​o​s​k​a​-​k​o​m​e​d​ia/
- omó­wie­nie i stresz­cze­nie lek­tu­ry dostęp­ne za dar­mo:  https://​baba​od​pol​skie​go​.pl/​d​a​n​t​e​-​a​l​i​g​h​i​e​r​i​-​b​o​s​k​a​-​k​o​m​e​d​i​a​-​o​m​o​w​i​e​n​i​e​-​i​-​s​t​r​e​s​z​c​z​e​n​ie/