Środ­ki sty­li­stycz­ne wystę­pu­ją w sze­ro­ko poję­tej sztu­ce, ich celem jest wywo­ła­nie emo­cji u odbior­cy, stwo­rze­nie nastro­ju. Wystę­pu­ją w sty­lu arty­stycz­nym, dla­te­go też są nazy­wa­ne środ­ka­mi arty­stycz­ne­go wyrazu

Lista podstawowych środków stylistycznych:

  • Epi­tet – okre­śle­nie rze­czow­ni­ka uwy­dat­nia­ją­ce jego spe­cjal­ne cechy (może to być rze­czow­nik, przy­miot­nik lub imie­słów); np. niska cena, słow­nik języ­ka polskiego
  • Oksy­mo­ron – epi­tet sprzecz­ny, np. sucha woda
  • Porów­na­nie – zesta­wie­nie dwóch przed­mio­tów lub zja­wisk, któ­re mają wspól­ną cechę (czę­sto robi się to przy uży­ciu takich słów jak: jak, jak­by, jak gdy­by, niczym lub na kształt); np. leje jak z cebra, stoi dum­na niczym pierw­szy prze­bi­śnieg na polanie
  • Porów­na­nie home­ryc­kie – roz­bu­do­wa­ne porów­na­nie, nie­zwy­kle szcze­gó­ło­we, odno­szą­ce się z regu­ły do opi­su przy­ro­dy; np. na min. pięć wer­sów porów­na­nie odno­szą­ce się do przyrody
  • Prze­no­śnia (meta­fo­ra) - zabieg pole­ga­ją­cy na sko­ja­rze­niu ze sobą nawet odle­głych pojęć; jest to zesta­wie­nie wyra­zów w taki spo­sób, aby wydo­być nowe zna­cze­nie; np. wio­słu­jąc skrzy­dła­mi. Prze­no­śnia ma kil­ka swo­ich odmian:
  • Per­so­ni­fi­ka­cja (uoso­bie­nie) – nada­nie przed­mio­tom, zja­wi­skom lub poję­ciom cech ludz­kich; np. kamie­nie przemówiły
  • Ani­mi­za­cja (oży­wie­nie) – nada­nie mar­twej przy­ro­dzie i zja­wi­skom cech istot żywych; np. liście latały
  • Meto­ni­mia (zamien­nia) - zastą­pie­nie wła­ści­we­go wyra­zu innym, któ­ry jest w jakimś związ­ku z tym sło­wem; np. czy­tam Tuwi­ma (zamiast: czy­tam dzie­ła Tuwi­ma), Urząd Mia­sta ogło­sił (zamiast: bur­mistrz ogło­sił), ryk­nę­ły spi­że (zamiast: ryk­nę­ły arma­ty ze spi­żu), tym żyje uli­ca (zamiast: tym tema­tem inte­re­su­ją się ludzie i mówią o nim na ulicy)
  • Synek­do­cha (odmia­na meto­ni­mii) – ma dwa typy: pars pro toto (część za całość), np. witam w moich pro­gach (mówi­my o pro­gu, ale mamy na myśli cały dom); dach nad gło­wą (cho­dzi o dom, a nie o sam dach) oraz totum pro par­te (całość zamiast czę­ści), np. szko­ła jest prze­ciw­na (a prze­cież cho­dzi o uczniów lub nauczy­cie­li, a nie o budy­nek); ści­ga­ła mnie poli­cja (a prze­cież goni­ło mnie tyl­ko kil­ku funkcjonariuszy)
  • Pery­fra­za (omó­wie­nie) - wska­za­nie na cechę jakie­goś przed­mio­tu zamiast nazwa­nia go wprost (“gwiaz­da ogni­sta” zamiast “słoń­ce”, “z chiń­skich ziół cią­gnio­ne tre­ści” zamiast “her­ba­ta”, “Jan z Czar­no­la­su” zamiast “Jan Kocha­now­ski”, “kobie­ta z rybim ogo­nem” zamiast “syre­na”)
  • Eufe­mizm – omó­wie­nie pole­ga­ją­ce na zła­go­dze­niu tonu wypo­wie­dzi, np. “mijać się z praw­dą” zamiast “kła­mać”, “nie wyle­wać za koł­nierz” zamiast “pić dużo alkoholu”
  • Apo­stro­fa – zwrot do adresata
  • Inwo­ka­cja – roz­bu­do­wa­na apo­stro­fa o pod­nio­słym cha­rak­te­rze; naj­czę­ściej zwra­ca­my się do bóstw, muz lub ojczyzny
  • Powtó­rze­nie – wystę­po­wa­nie w obrę­bie jed­ne­go zda­nia tych samych wyrazów
  • Ana­fo­ra – odmia­na powtó­rze­nia, w któ­rej kolej­ne wer­sy tek­stu poetyc­kie­go zaczy­na­ją się od tego same­go wyrazu
  • Epi­fo­ra – odmia­na powtó­rze­nia, w któ­rej te same wyra­zy poja­wia­ją się na koń­cu wersu
  • Para­le­lizm skła­dnio­wy – powta­rza­ją­ca się kon­struk­cja zda­nia (np. w Biblii: “I stwo­rzył Pan czło­wie­ka. I wie­dział, że było to dobre”)
  • Inwer­sja (szyk przestawny)
  • Zdrob­nie­nie – doda­nie do wyra­zu for­man­tu zdrob­nia­ją­ce­go, np. ‑ek, co ma za zada­nie wzbu­dzić sym­pa­tię, poli­to­wa­nie lub iro­nię. Są to wyra­zy o dodat­nim zabar­wie­niu uczu­cio­wym; np. pie­sek, nosek, staruszek
  • Zgru­bie­nie – dodat­nie do wyra­zu for­man­tu ozna­cza­ją­ce­go coś duże­go, np. ‑isko, co ma za zada­nie wyra­zić nie­chęć, pogar­dę lub lek­ce­wa­że­nie. Są to wyra­zy o ujem­nym zabar­wie­niu uczu­cio­wym; np. psi­sko, nochal, staruch
  • Neo­lo­gizm – nowe sło­wo, np. siebiepewny
  • Archa­izm – sło­wo, któ­re wyszło z uży­cia, np. kajet
  • Zapo­ży­cze­nie – sło­wo z obce­go języ­ka, np. boss, gate
  • Ono­ma­to­pe­ja – wyraz dźwiękonaśladowczy
  • Instru­men­ta­cja gło­sko­wa (eufo­nia) – taki dobór słów w tek­ście, któ­re przez bli­skie wystę­po­wa­nie i podob­ne gło­ski two­rzą odmien­ne brzmie­nie np. naśla­du­ją kro­ple desz­czu “O szy­by deszcz dzwo­ni, deszcz dzwo­ni jesienny”
  • Inwer­sja – szyk przestawny
  • Hiper­bo­la – wyol­brzy­mie­nie, prze­sa­da; np. zjadł­bym konia z kopytami
  • Para­doks - coś nie­praw­do­po­dob­ne­go, zaskakującego
  • Pyta­nie reto­rycz­ne – pyta­nie, na któ­re nie ocze­ku­je­my odpo­wie­dzi (np. dla­te­go, że jest ona oczywista)
  • Wykrzyk­nie­nie – zda­nie wykrzyknikowe
  • Syno­nim – wyraz bli­sko­znacz­ny: wyraz o podob­nym zna­cze­niu, a innym brzmie­niu, innej budowie
  • Anto­nim – prze­ci­wień­stwo (cie­pły – zimny)
  • Homo­nim – wyra­zy o innym zna­cze­niu, a tym samym brzmie­niu lub budo­wie np. klucz, zamek
  • Sym­bol – oprócz jed­ne­go zna­cze­nia ma swój sens prze­no­śny, a wła­ści­wie wie­le sen­sów, zale­ży od inter­pre­ta­cji (cza­sa­mi zmie­nia­ją sens ale­go­rii, np. lis to nie tyl­ko spryt, bo w “Małym Księ­ciu” sym­bo­li­zu­je przyjaźń)
  • Ale­go­ria – prócz jed­ne­go zna­cze­nia ma swój sens prze­no­śny JEDEN – utrwa­lo­ny kul­tu­ro­wo np. kobie­ta z zawią­za­ny­mi ocza­mi i wagą to ale­go­ria spra­wie­dli­wo­ści; sowa – mądrość