Źródłosłów to opowieść o tym, skąd pochodzi dane słowo i jaką drogę przeszło, zanim trafiło do współczesnej polszczyzny. To seria miniesejów o etymologii, w których sprawdzam, co tak naprawdę kryje się za wyrazami i udowadniam, że są autentycznym zapisem dawnych wierzeń, codziennych doświadczeń i zmian zachodzących w świecie.
trybunał
Trybunał. Co łączy sąd z trybuną na stadionie?
Łacińskie „tribunal”, z którego wywodzi się nasz „trybunał”, oznaczało podwyższone miejsce, gdzie zasiadali urzędnicy sprawujący sąd. WSJP PAN objaśnia je jako „krzesło sędziowskie”.
Łaciński wyraz pochodzi od „tribunus”, czyli „trybun”. Dalej prowadzi nas „tribus” – nazwa jednostki podziału ludności starożytnego Rzymu. „Trybun”, „trybuna” i „trybunał” należą zatem do jednej rodziny etymologicznej.
Już w prawie rzymskim nazwa miejsca zaczęła oznaczać sam sąd. To metonimia: określenie podwyższenia przeniesiono na instytucję, która na nim działała. Z materialnego miejsca powstało znaczenie związane z wykonywaniem władzy.
W polszczyźnie „trybunał” jest poświadczony od XVI wieku. W dawnej Polsce nazywano tak szlachecki sąd apelacyjny. Dziś słowo odnosi się do organów sądowych o szczególnych kompetencjach lub znaczeniu.
Stadionowa „trybuna” prowadzi przez średniowieczne łacińskie „tribuna” do tego samego „tribunal”. Nazwy mównicy, miejsc dla widzów i instytucji sądowej mają więc wspólną historię językową. Skojarzenie z podwyższeniem pozostaje w nazwie miejsc, z których przemawiamy albo oglądamy mecz.
Słowo wyszło też poza salę sądową. „Trybunał sumienia” i „trybunał historii” to przenośne określenia tego, co ocenia nasze postępowanie. Do wydania takiego osądu nie potrzeba już ani krzesła, ani podium.
A w plebiscycie organizowanym przez UW kapituła językoznawców wybrała „trybunał” Słowem Roku 2016. Historia lubi się powtarzać.
Źródła: WSJP PAN: „trybunał”, „trybuna”, „trybun”; I. Szczepankowska, „Studia nad polszczyzną epoki stanisławowskiej” (2004), s. 110; słownik Akademii Francuskiej: „tribunal”; UW, „Słowo Roku 2016 wybrane”.
