Źródłosłów to opowieść o tym, skąd pochodzi dane słowo i jaką drogę przeszło, zanim trafiło do współczesnej polszczyzny. To seria miniesejów o etymologii, w których sprawdzam, co tak naprawdę kryje się za wyrazami i udowadniam, że są autentycznym zapisem dawnych wierzeń, codziennych doświadczeń i zmian zachodzących w świecie.
kaloryfer
Zaczęli grzać. A zatem dzisiaj o słowie „kaloryfer”.
„Niosący ciepło” – tak można objaśnić jego etymologię. U podstaw nazwy stoją łacińskie „calor”, czyli „ciepło”, oraz „ferre” – „nieść”. Od tego czasownika pochodzi człon „-fère” we francuskim „calorifère”.
WSJP PAN wskazuje francuskie „calorifère” jako możliwe źródło polskiego słowa i odnotowuje jego polskie poświadczenie z 1861 roku.
W słowniku Akademii Francuskiej z 1835 roku „calorifère” był określeniem dużego pieca rozprowadzającego ciepło do różnych części domu. Dziś we Francji grzejnik częściej nazywa się „radiateur”.
„Kaloryfer” ma też etymologiczną krewniaczkę: „kalorię”. Polskie słowo „kaloria” pochodzi od francuskiego „calorie”, utworzonego od tego samego łacińskiego „calor”. Podobieństwo tych słów wynika więc ze wspólnego pochodzenia.
„Kaloryferem” potocznie i żartobliwie nazywamy również wyraźnie zarysowane mięśnie brzucha. To metafora oparta na podobieństwie ich układu do żeberek grzejnika. W tym znaczeniu synonimem „kaloryfera” jest „sześciopak”.
Poprawnie piszemy „kaloryfer”; formy „karoryfer” i „karolyfer” są błędne. W obu znaczeniach odmieniamy go tak samo: „nie ma kaloryfera”, „mówię o kaloryferze”, „kilka kaloryferów”. W zapamiętaniu początku wyrazu może pomóc właśnie „kaloria”: oba słowa zaczynają się od „kalor-”.
